ศิลปินกับการหลอมรวมเพศตรงข้ามภายใน
ทำไมความเป็น Androgynous จึงกลายเป็นพลังสร้างสรรค์
มีข้อสังเกตอย่างหนึ่งที่น่าสนใจในโลกของศิลปะ แฟชั่น และการออกแบบ คือศิลปินที่มีภาษาของตนเองอย่างชัดเจนจำนวนไม่น้อยกลับไม่ดำรงอยู่ภายในกรอบ “ความเป็นชาย” หรือ “ความเป็นหญิง” อย่างแข็งตัว ตรงกันข้าม พวกเขามักสามารถเข้าถึงคุณสมบัติที่วัฒนธรรมเคยจัดว่าเป็นของ “อีกเพศหนึ่ง” ได้อย่างเป็นธรรมชาติ—ความละเอียดอ่อนและความเด็ดขาด, ความอ่อนโยนและความก้าวร้าว, การรับฟังและการควบคุม, ความเป็นเหตุผลและสัญชาตญาณ สิ่งเหล่านี้มิได้หมายความว่าศิลปินเหล่านั้น “สูญเสียความเป็นชายหรือหญิง” แต่หมายความว่าโครงสร้างภายในของบุคลิกภาพอาจมีพื้นที่ให้คุณสมบัติทั้งสองชุดทำงานร่วมกันได้มากกว่าคนที่ยึดติดกับบทบาททางเพศอย่างเคร่งครัด
Sandra Bem เสนอสิ่งที่สำคัญมากต่อความเข้าใจเรื่องนี้ในงาน The Measurement of Psychological Androgyny (1974): masculinity และ femininity ไม่จำเป็นต้องเป็นปลายสองด้านของแกนเดียวกัน แต่สามารถเป็น สองมิติที่เป็นอิสระต่อกัน ได้ บุคคลหนึ่งจึงสามารถมีทั้งลักษณะที่สังคมเรียกว่า masculine และ feminine ในระดับสูงพร้อมกันได้ เธอเรียกโครงสร้างเช่นนี้ว่า psychological androgyny [Bem, 1974]. (ERIC) ที่สำคัญ งานวิจัยต่อมาบางชิ้นพบความสัมพันธ์ระหว่างรูปแบบความเป็น androgynous กับรูปแบบการทำงานสร้างสรรค์ โดยกลุ่มที่มีทั้งลักษณะ masculine และ feminine สูงมีคะแนนด้าน creative functioning สูงกว่ากลุ่มที่ถูกจัดอยู่ในบทบาททางเพศแบบจำเพาะบางกลุ่ม [Jönsson & Carlsson, 2000]. (PubMed)
แต่คำว่า androgyny ในที่นี้ไม่ควรถูกเข้าใจอย่างง่ายว่า “แต่งตัวเหมือนเพศตรงข้าม” เพราะแก่นของมันลึกกว่านั้นมาก มันหมายถึงความสามารถของจิตที่จะไม่ถูกบังคับให้ใช้เพียงชุดคุณสมบัติเดียวในการรับรู้โลก ศิลปินอาจต้องใช้ความแข็งเพื่อสร้างโครงสร้าง แต่ต้องใช้ความไวเพื่อรับรู้รายละเอียด ต้องมีความเด็ดขาดเพื่อเลือก แต่ต้องมีความอ่อนโยนเพื่อสังเกต ต้องสามารถพูดว่า “ไม่” ต่อสิ่งหนึ่ง ขณะเดียวกันก็สามารถเปิดตนเองให้สิ่งที่ไม่คุ้นเคยเข้ามาได้ ความสร้างสรรค์จึงอาจเกิดขึ้นตรงบริเวณที่คุณสมบัติซึ่งดูเหมือนตรงข้ามกันสามารถอยู่ในบุคคลเดียวกันโดยไม่จำเป็นต้องกำจัดกันออกไป
นี่ทำให้ข้อสังเกตจากวงการแฟชั่นน่าสนใจเป็นพิเศษ เพราะเสื้อผ้าเป็นหนึ่งในระบบสัญลักษณ์ที่มนุษย์ใช้แบ่งเพศอย่างเข้มข้นที่สุด—สูทกับชุดกระโปรง, กางเกงกับเดรส, โครงไหล่กับเส้นโค้ง, ความแข็งกับความพลิ้ว แต่ designer ที่สำคัญบางคนกลับไม่ได้มองเสื้อผ้าผ่านคำถามว่า “นี่เป็นของผู้ชายหรือผู้หญิง?” หากมองว่า เสื้อผ้าคือภาษาของมนุษย์ มากกว่า Alessandro Michele เคยกล่าวอย่างตรงไปตรงมาว่า “I don’t create clothes for women or men, but for human beings.” แนวคิดของเขาจึงไม่ได้เพียงทำให้เสื้อผ้าชายหญิงปะปนกัน แต่พยายามทำให้ “มนุษย์” มาก่อนหมวดหมู่ทางเพศ [Vogue Italia, 2022]. (Vogue Italy)
Michele เคยอธิบายอีกว่า “all of us, we are not one thing” และกล่าวถึงความน่าสนใจของการอยู่ “between two worlds” ซึ่งเป็นประโยคที่มีความหมายมากเมื่อมองจากมุมของศิลปิน เพราะศิลปะมักเกิดขึ้นจากการไม่ยอมให้สิ่งหนึ่งถูกลดทอนเหลือเพียงความหมายเดียว [British Vogue]. (British Vogue) ศิลปินจึงไม่ได้จำเป็นต้อง “เลือก” ระหว่าง masculine กับ feminine เสมอไป แต่สามารถใช้ทั้งสองเป็นเครื่องมือทางสุนทรียศาสตร์ เช่นเดียวกับที่จิตรกรใช้ทั้งแสงและความมืด หรือสถาปนิกใช้ทั้งความหนักและความเบา
ในระดับจิตวิเคราะห์ Carl Jung เสนอแนวคิดที่ลึกกว่านั้นอีก เขาเรียกภาพแทนของความเป็นหญิงในจิตไร้สำนึกของผู้ชายว่า anima และภาพแทนของความเป็นชายในจิตไร้สำนึกของผู้หญิงว่า animus Jung เขียนไว้ว่า “Every man carries within him the eternal image of woman” และกล่าวต่อว่าในผู้หญิงก็มี “inborn image of man” เช่นเดียวกัน [Jung, Marriage as a Psychological Relationship, CW 17, §338]. (Spirit Maji)
อย่างไรก็ตาม ต้องอ่าน Jung ในบริบทของจิตวิทยาศตวรรษที่ 20 ไม่ควรนำ anima/animus ไปตีความเป็นข้อเท็จจริงทางชีววิทยาว่า “ผู้ชายมีผู้หญิงอีกคนอยู่ในสมอง” หรือ “ผู้หญิงมีผู้ชายอยู่ข้างใน” เพราะแนวคิดนี้เป็น psychological/archetypal model มิใช่หลักฐานว่ามีเพศตรงข้ามในสมองในความหมายทางกายวิภาคสมัยใหม่ แต่ความคิดของ Jung มีพลังในฐานะอุปมาทางจิตวิทยา: ตัวตนที่เรารู้จักว่าเป็น “ฉัน” อาจไม่ครอบคลุมศักยภาพทั้งหมดที่อยู่ในจิตของเรา
ตรงนี้เองที่คำว่า “เพศตรงข้ามในตัวเรา” ควรถูกเข้าใจใหม่อย่างละเอียด เราไม่ได้จำเป็นต้องมี “เพศอีกเพศหนึ่ง” อยู่ภายใน แต่เรามี ชุดคุณสมบัติ ประสบการณ์ ความปรารถนา และรูปแบบการรับรู้ที่วัฒนธรรมมักติดป้ายว่าเป็นของเพศตรงข้าม อยู่ในตัวเราอยู่แล้ว เด็กผู้ชายสามารถอ่อนโยนได้ เด็กผู้หญิงสามารถก้าวร้าวได้ ผู้ชายสามารถมีความละเอียดอ่อนทางสุนทรียะ ผู้หญิงสามารถมีความเด็ดขาดเชิงโครงสร้าง และคุณสมบัติเหล่านี้ไม่ได้ขัดแย้งกับเพศทางชีวภาพของบุคคลแต่อย่างใด ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อสังคมทำให้คนเชื่อว่า “ถ้าเป็นผู้ชาย ต้องเป็นแบบหนึ่ง” หรือ “ถ้าเป็นผู้หญิง ต้องเป็นอีกแบบหนึ่ง”
ดังนั้น ศิลปินที่เก่งอาจไม่ได้มีความสามารถเพราะเขา “เป็นชายมากกว่า” หรือ “เป็นหญิงมากกว่า” แต่เพราะเขาสามารถ เพิ่มจำนวนโหมดที่จิตของเขาอนุญาตให้ใช้งานได้ คนที่ถูกล็อกอยู่กับบทบาทเดียวอาจรู้สึกว่าความอ่อนโยนทำให้ตนเองอ่อนแอ หรือความเด็ดขาดทำให้ตนเองไม่เป็นหญิง ขณะที่บุคคลที่มี psychological flexibility สามารถหยิบคุณสมบัติใดก็ได้มาใช้ตามสถานการณ์ Bem เองเสนอว่าการมีทั้งลักษณะ instrumental และ expressive ทำให้บุคคลสามารถปรับพฤติกรรมให้เหมาะกับสถานการณ์ได้กว้างกว่าแนวคิด sex-role แบบเดิม [Bem, 1974]. (Garfield Library)
นี่อาจอธิบายได้ว่าทำไมแฟชั่นดีไซเนอร์บางคนจึงสามารถออกแบบ “ร่างกายของอีกเพศหนึ่ง” ได้อย่างลึกซึ้งโดยไม่จำเป็นต้องเป็นเพศนั้น Yohji Yamamoto เป็นตัวอย่างที่ชัดเจน เขาเคยกล่าวถึงจุดเริ่มต้นของ Y’s ว่า “all I wanted was for women to wear men’s clothes” และอธิบายเสื้อโค้ตในฐานะสิ่งที่สามารถปกป้องและซ่อนร่างกายของผู้หญิงจากสายตาหรือสภาพอากาศได้ [Yamamoto]. (The Talks) สิ่งที่น่าสนใจไม่ใช่เพียงการเอา “เสื้อผ้าผู้ชาย” ไปใส่ให้ผู้หญิง แต่คือการเข้าไปทำความเข้าใจว่า ร่างกายหนึ่งจะรู้สึกอย่างไรเมื่อได้รับความหมายอีกชุดหนึ่งจากเสื้อผ้า
Yamamoto ยังพูดถึงความแตกต่างระหว่างการทำ menswear และ womenswear อย่างน่าสนใจ โดยมอง womenswear จากตำแหน่งของผู้ชายที่พยายามสร้างบางสิ่งให้ผู้หญิง ขณะที่ menswear มีน้ำเสียงเหมือนการชวนผู้ชายว่า “let’s wear this” [Vogue Japan]. (Vogue Japan) ตรงนี้เผยให้เห็น paradox สำคัญของศิลปิน: บางครั้งการเข้าใจ “อีกเพศหนึ่ง” ไม่ได้เกิดจากการพยายามกลายเป็นอีกเพศหนึ่ง แต่เกิดจากการยอมรับว่า เราไม่สามารถเป็นอีกคนได้ทั้งหมด และจึงต้องใช้จินตนาการเพื่อเข้าไปใกล้ประสบการณ์นั้น
Rei Kawakubo แสดงอีกด้านหนึ่งของปรากฏการณ์นี้ เธอไม่สนใจที่จะกำหนดกฎว่าคนควรสวมเสื้อผ้าของเพศใด โดยเมื่อถูกถามถึงการเล่นกับ gender codes เธอยืนยันว่าผู้คนสามารถซื้อและสวมใส่สิ่งที่ต้องการได้ และเธอไม่ได้บอกว่าคนอื่นควรแต่งอย่างไร [System Magazine]. (System Magazine) นี่คือท่าทีที่สำคัญมาก: ศิลปินที่แท้จริงอาจไม่ได้สร้าง “คำตอบใหม่” ให้ผู้ชม แต่สร้างพื้นที่ที่ทำให้ผู้ชม ไม่จำเป็นต้องเชื่อคำตอบเดิมอีกต่อไป
ดังนั้นความสามารถของศิลปินในการหลอมรวมความเป็นชายและหญิงจึงอาจไม่ได้หมายถึงการทำลายความแตกต่าง แต่เป็นการ ทำให้ความแตกต่างสามารถอยู่ร่วมกันได้โดยไม่ต้องมีลำดับชั้น ความแข็งไม่จำเป็นต้องเหนือกว่าความอ่อนโยน ความอ่อนโยนไม่จำเป็นต้องลบล้างความแข็ง และความงามไม่จำเป็นต้องถูกผูกไว้กับเพศใดเพศหนึ่ง
ในเชิงประสาทและจิตวิทยา เราควรระวังการอธิบายเกินหลักฐานว่า “สมองของศิลปินมีความเป็นชายและหญิงผสมกัน” เพราะหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ไม่ได้รองรับคำกล่าวง่าย ๆ เช่นนั้น สิ่งที่มีหลักฐานมากกว่าคือ personality traits และ gender-role characteristics สามารถกระจายตัวอย่างอิสระ และความสามารถในการใช้พฤติกรรมหลายรูปแบบสัมพันธ์กับ psychological flexibility และ creative styles ในบางงานวิจัย [Bem, 1974; Kumar et al.; Jönsson & Carlsson, 2000]. (ERIC)
เมื่อมองลึกลงไป “ศิลปินที่เก่ง” จึงอาจเป็นคนที่ไม่ได้พยายามสร้างตัวเองให้เป็นผู้ชายที่สมบูรณ์แบบหรือผู้หญิงที่สมบูรณ์แบบ แต่เป็นคนที่ยอมให้ตัวเองมีความซับซ้อนมากพอที่จะเป็น ทั้งสองอย่างในมิติของคุณสมบัติ—มีทั้ง sword และ silk, structure และ softness, discipline และ intuition, aggression และ receptivity ในเวลาเดียวกัน ศิลปะเกิดขึ้นได้ดีเมื่อจิตไม่ต้องเสียพลังงานไปกับการปกป้องเส้นแบ่งเหล่านี้ตลอดเวลา
ในภาษาของ Jung นี่อาจถูกมองเป็นกระบวนการของ individuation—การค่อย ๆ รวมส่วนต่าง ๆ ของจิตที่เคยถูกแยกออกจากกันกลับเข้าสู่บุคลิกภาพที่กว้างขึ้น ไม่ใช่การกลายเป็น “ผู้ชายครึ่งหนึ่ง ผู้หญิงครึ่งหนึ่ง” แต่เป็นการกลายเป็น มนุษย์ที่มีความเป็นไปได้มากขึ้น เพราะไม่ต้องขับไล่ส่วนหนึ่งของตัวเองเพียงเพราะสังคมบอกว่าส่วนนั้น “ไม่เหมาะกับเพศของเรา”
และบางทีนี่อาจเป็นเหตุผลที่แฟชั่นซึ่งดูเหมือนเป็นเรื่องของเสื้อผ้า กลับสามารถพูดเรื่องจิตมนุษย์ได้ลึกมาก เสื้อผ้าไม่ได้เพียงคลุมร่างกาย แต่ทำหน้าที่เป็น interface ระหว่าง psyche กับโลกภายนอก เราเลือกความแข็งเพื่อให้โลกเห็นความแข็ง เลือกความพลิ้วเพื่อให้โลกเห็นความพลิ้ว เลือกเสื้อผ้าของอีกเพศเพื่อทดลองว่า “ถ้าฉันใช้ภาษาของอีกฝั่ง ฉันจะค้นพบอะไรเกี่ยวกับตัวเอง?”
ศิลปินที่ยิ่งใหญ่จึงอาจไม่ได้เก่งเพราะเขารู้ว่า “ตัวเองคืออะไร” มากกว่าคนอื่น แต่เพราะเขากล้าสำรวจว่า ตัวเองสามารถเป็นอะไรได้บ้าง เขาไม่จำเป็นต้องฆ่าส่วนที่ตรงข้ามกับตัวเองเพื่อรักษา identity; เขาสามารถนำความตรงข้ามนั้นเข้ามาเป็นวัตถุดิบของงานได้ และเมื่อความตรงข้ามสองชุดสามารถอยู่ร่วมกันได้โดยไม่ต้องกำจัดกัน ศิลปินจึงมี palette ทางจิตที่กว้างขึ้น—ไม่ต่างจากจิตรกรที่มีสีมากขึ้นในกล่องของตน
ในความหมายนี้ “เพศตรงข้ามในตัวเรา” จึงอาจเป็นเพียงชื่อหนึ่งของความจริงที่กว้างกว่า: มนุษย์ไม่เคยเป็นสิ่งเดียว เรามีความแข็งและความอ่อนโยน ความกลัวและความกล้า ความต้องการควบคุมและความต้องการยอมจำนน ความเป็นเหตุผลและความเป็นกวีอยู่พร้อมกัน ความเป็นชายและความเป็นหญิงจึงอาจไม่ใช่ห้องสองห้องที่มีประตูปิดกั้น แต่เป็นภาษาสองชุดที่จิตมนุษย์สามารถเรียนรู้และผสมกันได้
และศิลปินที่เก่งที่สุดอาจเป็นคนที่เรียนรู้ที่จะพูดได้หลายภาษาในตัวเอง—โดยไม่จำเป็นต้องเลือกเพียงภาษาเดียว.
#Siamstr #nostr #artist
