จาก “มนุษย์ไม่ได้อยู่ที่ศูนย์กลาง” สู่ “จักรวาลที่เราสามารถสังเกตได้”
เมื่อ Brandon Carter, Stephen Hawking และปัญหาพหุภพทำให้คำว่า “ผู้สังเกตการณ์” กลายเป็นส่วนหนึ่งของจักรวาลวิทยา
หนึ่งในความเปลี่ยนแปลงทางความคิดที่สำคัญของจักรวาลวิทยาศตวรรษที่ 20 คือการที่คำถามเกี่ยวกับ “มนุษย์อยู่ตรงไหนในจักรวาล” กลับเข้ามาเป็นคำถามทางฟิสิกส์อีกครั้ง ทั้งที่ตั้งแต่การปฏิวัติทางดาราศาสตร์ของ Copernicus เป็นต้นมา วิทยาศาสตร์พยายามอย่างยิ่งที่จะลดสถานะพิเศษของมนุษย์ลง เราไม่ใช่ศูนย์กลางของจักรวาล โลกไม่ใช่ศูนย์กลางของระบบสุริยะ ระบบสุริยะไม่ใช่ศูนย์กลางของกาแล็กซี และกาแล็กซีของเราก็ไม่ใช่ศูนย์กลางของเอกภพ หลักคิดนี้ค่อย ๆ พัฒนาเป็นสิ่งที่เรียกกันกว้าง ๆ ว่า Copernican principle — เราไม่ควรสมมติว่าตำแหน่งของเรามีสถานะพิเศษโดยไม่มีเหตุผล
แต่ในปี 1973 Brandon Carter ได้นำคำว่า Anthropic Principle หรือ “หลักมานุษยวิทยา” เข้าสู่การอภิปรายทางจักรวาลวิทยาอย่างเป็นระบบ ในการประชุมที่ Kraków เพื่อรำลึกถึง Copernicus และแนวคิดนี้มิได้เกิดขึ้นเพื่อประกาศว่า “มนุษย์คือศูนย์กลางของจักรวาล” อย่างง่าย ๆ ตรงกันข้าม ประเด็นดั้งเดิมของ Carter คือการเตือนว่า เมื่อเราพิจารณาจักรวาล เราไม่ได้เป็นผู้สังเกตการณ์ที่อยู่นอกระบบ แต่เราเป็นสิ่งมีชีวิตที่ต้องเกิดขึ้นภายใต้เงื่อนไขทางกายภาพบางอย่างเสียก่อนจึงจะสามารถสังเกตจักรวาลนั้นได้ (Brandon Carter, 1974, Large Number Coincidences and the Anthropic Principle; ประวัติการเสนอคำว่า anthropic principle ในปี 1973) (Cambridge University Press)
นี่เป็นความแตกต่างที่ละเอียดมาก แต่สำคัญอย่างยิ่ง
Anthropic Principle มิได้บอกว่า “จักรวาลถูกสร้างขึ้นเพื่อมนุษย์”
แต่มันถามว่า
“ถ้ามีผู้สังเกตการณ์เกิดขึ้นในจักรวาล ผู้สังเกตการณ์เหล่านั้นย่อมพบจักรวาลที่มีเงื่อนไขเอื้อต่อการเกิดผู้สังเกตการณ์อยู่แล้วหรือไม่?”
คำถามจึงเปลี่ยนจาก “ทำไมจักรวาลจึงเป็นเช่นนี้?” ไปสู่คำถามที่ละเอียดขึ้นว่า “ข้อเท็จจริงที่ว่าเราดำรงอยู่ในฐานะผู้สังเกตการณ์ กำลังคัดเลือกข้อมูลเกี่ยวกับจักรวาลที่เราสามารถสังเกตได้อย่างไร?”
นี่คือจุดที่จักรวาลวิทยาเริ่มเข้าไปแตะขอบเขตของปรัชญาวิทยาศาสตร์อย่างลึกซึ้ง
⸻
๑. จุดเริ่มต้นมิใช่ “มนุษย์เป็นศูนย์กลาง” แต่คือปัญหา Selection Effect
ลองจินตนาการว่าเราพบดาวเคราะห์ดวงหนึ่งและพบว่ามันมีอุณหภูมิ ความดัน และองค์ประกอบทางเคมีที่เหมาะสมอย่างยิ่งต่อการดำรงชีวิต
เราสามารถถามว่า
“ทำไมดาวดวงนี้จึงเหมาะกับชีวิต?”
แต่มีอีกคำถามหนึ่งที่มาก่อนหน้านั้น คือ
“ถ้าดาวดวงนี้ไม่เหมาะกับชีวิต เราจะมีชีวิตอยู่ที่นั่นเพื่อถามคำถามนี้ได้หรือไม่?”
คำตอบคือไม่ได้
นี่คือแก่นสำคัญของ observation selection effect
สิ่งที่เราสังเกตได้ไม่ได้เป็นเพียงผลจากกฎทางฟิสิกส์เท่านั้น แต่ยังถูกจำกัดด้วยเงื่อนไขที่ทำให้ ผู้สังเกตการณ์สามารถเกิดขึ้นและดำรงอยู่ได้
ในทางตรรกะจึงมีความแตกต่างอย่างมากระหว่าง
“จักรวาลมีคุณสมบัติเช่นนี้เพราะมนุษย์เป็นเหตุให้มันเป็นเช่นนั้น”
กับ
“มนุษย์สามารถปรากฏขึ้นได้เฉพาะในจักรวาลบางประเภท ดังนั้นข้อเท็จจริงที่เราปรากฏอยู่จึงเป็นข้อมูลเกี่ยวกับจักรวาลที่เราสังเกตได้”
ประโยคที่สองไม่ได้ต้องการให้มนุษย์เป็นสาเหตุของจักรวาลเลย
มันเพียงทำให้ การดำรงอยู่ของผู้สังเกตการณ์กลายเป็นเงื่อนไขของข้อมูลที่ผู้สังเกตการณ์สามารถได้รับ
(Carter, 1974; Dicke, 1961; Barrow & Tipler, The Anthropic Cosmological Principle, 1986) (MIT Press Direct)
⸻
๒. จาก Copernican Principle สู่ Anthropic Principle
ความน่าสนใจอยู่ตรงที่ Anthropic Principle ไม่ได้จำเป็นต้องเป็น “การกลับหัว Copernican Revolution”
ตรงกันข้าม Weak Anthropic Principle สามารถถูกมองว่าเป็นส่วนหนึ่งของ Copernican reasoning ได้ด้วยซ้ำ เพราะมันไม่ได้บอกว่าโลกหรือมนุษย์มีตำแหน่งพิเศษในอวกาศ
มันบอกเพียงว่า เราเป็นผู้สังเกตการณ์ประเภทหนึ่ง และความจริงข้อนี้มีผลต่อสิ่งที่เราสามารถสังเกตได้
ตัวอย่างง่ายที่สุดคืออายุของเอกภพ
เราไม่สามารถเป็นสิ่งมีชีวิตที่มีอารยธรรมและตั้งคำถามเกี่ยวกับจักรวาลในช่วงเวลาที่เอกภพยังไม่มีดาวฤกษ์ ไม่มีธาตุหนัก และไม่มีโครงสร้างทางเคมีที่ซับซ้อนได้
ดังนั้น การที่เราพบตัวเองในยุคหนึ่งของจักรวาลจึงไม่ใช่ข้อมูลที่ปราศจาก selection effect
(Barrow, The Anthropic Principle Revisited; แนวคิด anthropic reasoning ในจักรวาลวิทยา) (Cambridge University Press)
กล่าวอีกแบบหนึ่งว่า
เราไม่ได้มองจักรวาลจาก “ข้างนอก”
เราเป็นเหตุการณ์หนึ่งที่เกิดขึ้น ภายในจักรวาล
และการที่เหตุการณ์นั้นเกิดขึ้นได้ ย่อมจำกัดชนิดของจักรวาลที่เหตุการณ์นั้นสามารถปรากฏได้
นี่เป็นการเปลี่ยนแปลงทาง epistemology มากกว่าการประกาศว่ามนุษย์เป็นศูนย์กลางทางกายภาพ
⸻
๓. แล้วเหตุใดเรื่องนี้จึงเชื่อมโยงกับ “พหุภพ”?
ปัญหาจะรุนแรงขึ้นเมื่อเราพบว่า ค่าคงที่พื้นฐานของธรรมชาติดูเหมือนจะอยู่ในช่วงที่ละเอียดมากสำหรับการเกิดโครงสร้างซับซ้อน
เช่น ค่าคงที่ทางฟิสิกส์บางชนิด หากแตกต่างออกไปเพียงเล็กน้อย อาจส่งผลต่อการก่อกำเนิดดาว การสังเคราะห์ธาตุ การเกิดกาแล็กซี เคมีของคาร์บอน หรือเงื่อนไขที่จำเป็นต่อชีวิต
จึงเกิดคำถามใหญ่ขึ้นว่า
ทำไมค่าของกฎธรรมชาติจึงเป็นเช่นนี้?
มีคำตอบหลายแบบ
หนึ่งคือ
มีทฤษฎีพื้นฐานที่บังคับให้ค่าทั้งหมดต้องเป็นเช่นนี้
สองคือ
ค่าต่าง ๆ เป็นผลจากเงื่อนไขเริ่มต้นหรือกลไกทางฟิสิกส์ที่เรายังไม่เข้าใจ
สามคือ
อาจมีจักรวาลหรือบริเวณจำนวนมหาศาลที่มีค่าพารามิเตอร์แตกต่างกัน และเราอยู่ในบริเวณที่เอื้อต่อผู้สังเกตการณ์
คำตอบที่สามคือจุดที่ Anthropic reasoning สามารถเชื่อมเข้ากับ multiverse cosmology
แต่ต้องระวังอย่างมากว่า
Anthropic Principle ไม่เท่ากับ Multiverse
Anthropic reasoning สามารถใช้ในจักรวาลเดียวได้ และมีนักฟิสิกส์เสนอ anthropic arguments ที่ไม่จำเป็นต้องอาศัย ensemble ของจักรวาลจำนวนมหาศาล ขณะเดียวกันแนวคิด multiverse ก็มีต้นกำเนิดหลายสาย ทั้งจาก inflationary cosmology, quantum cosmology และ Many-Worlds เป็นต้น (Carr, ed., Universe or Multiverse?) (Cambridge University Press)
ดังนั้นการเขียนว่า
“Carter เสนอว่ามนุษย์เลือกว่าจักรวาลไหนจะเป็นเอกภพของเรา”
จึงแรงเกินกว่าหลักฐานทางประวัติศาสตร์ของแนวคิด
สิ่งที่ละเอียดกว่าคือ
ผู้สังเกตการณ์เป็นส่วนหนึ่งของเงื่อนไขที่ใช้กำหนดว่าโลกแบบใดสามารถถูกสังเกตได้
⸻
๔. ปัญหาที่ลึกกว่านั้น: ถ้าเราอยู่ในจักรวาลเดียว เราจะรู้ได้อย่างไรว่าจักรวาลอื่นมีอยู่?
นี่คือจุดที่ Karl Popper เข้ามาเกี่ยวข้องอย่างสำคัญ
Popper เสนอว่า สิ่งสำคัญของทฤษฎีวิทยาศาสตร์มิใช่เพียงการที่มันสามารถอธิบายสิ่งที่เราพบ แต่คือ ทฤษฎีนั้นต้องเปิดโอกาสให้เกิดการทดสอบที่อาจทำให้มันผิดได้
เรียกว่า falsifiability
ทฤษฎีที่สามารถอธิบายทุกผลลัพธ์โดยไม่มีผลลัพธ์ใดที่ทำให้มันผิดได้ จะมีปัญหาในฐานะทฤษฎีเชิงวิทยาศาสตร์ตามเกณฑ์ Popperian (Karl Popper, The Logic of Scientific Discovery; Stanford Encyclopedia of Philosophy) (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
และนี่เองทำให้ multiverse กลายเป็นปัญหาทางปรัชญาวิทยาศาสตร์อย่างมาก
เพราะถ้ามีจักรวาลจำนวนมหาศาลที่เราไม่สามารถสังเกตโดยตรงได้ แล้วเราบอกว่า
“จักรวาลของเราต้องมีค่าคงที่เช่นนี้ เพราะมีจักรวาลอื่นจำนวนมากที่มีค่าต่างกัน และเราบังเอิญอยู่ในจักรวาลที่เหมาะกับชีวิต”
คำถามต่อไปทันทีคือ
เราจะทดสอบข้อเสนอเรื่องจักรวาลอื่นอย่างไร?
นี่เป็นเหตุผลที่นักฟิสิกส์บางคนวิจารณ์ anthropic multiverse อย่างรุนแรง โดยเฉพาะในประเด็น falsifiability Lee Smolin เป็นตัวอย่างที่ชัดเจนในการวิจารณ์ว่า anthropic principle ในบางรูปแบบขาดคุณสมบัติของสมมติฐานทางวิทยาศาสตร์ที่สามารถถูกหักล้างได้ (Smolin, “Scientific Alternatives to the Anthropic Principle”) (Cambridge University Press)
อย่างไรก็ตาม ประเด็นนี้ยังไม่จบง่าย ๆ เพราะนักจักรวาลวิทยาบางคนเห็นว่า testability ไม่จำเป็นต้องหมายถึงการมองเห็นจักรวาลอื่นโดยตรงเสมอไป หากทฤษฎี multiverse เกิดขึ้นเป็นผลตามธรรมชาติจากทฤษฎีฟิสิกส์ที่สามารถทดสอบได้ในจักรวาลของเรา ปัญหาทางปรัชญาจะซับซ้อนกว่าการกล่าวเพียงว่า “มองไม่เห็นจึงไม่เป็นวิทยาศาสตร์” (ประเด็นเรื่อง testability และ epistemic status ของ multiverse) (ScienceDirect)
⸻
๕. ดังนั้น Popper มิได้บอกว่า “สิ่งที่พิสูจน์ไม่ได้คือสิ่งผิด”
นี่เป็นจุดที่มักถูกเข้าใจคลาดเคลื่อน
Popper ไม่ได้เสนอว่า
“พิสูจน์ไม่ได้ = เท็จ”
แต่แนวคิดสำคัญคือ
ทฤษฎีทางวิทยาศาสตร์ต้องมีความเสี่ยงที่จะผิด
นี่แตกต่างกันมาก
วิทยาศาสตร์จึงไม่ได้เดินด้วยการสะสมหลักฐานเพื่อประกาศว่า
“ทฤษฎีนี้จริงอย่างแน่นอน”
แต่เป็นกระบวนการสร้างสมมติฐานที่สามารถถูกโจมตีด้วยหลักฐานใหม่ และเมื่อทฤษฎีหนึ่งรอดพ้นจากการทดสอบที่เข้มงวด มันก็ได้รับ corroboration มากขึ้น โดยยังไม่กลายเป็นความจริงสัมบูรณ์ (Popper) (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
ตรงนี้ทำให้ข้อความในภาพที่ว่า
“ทฤษฎีวิทยาศาสตร์อาจไม่สามารถพิสูจน์ได้ว่าถูก แต่สามารถพิสูจน์ได้ว่าผิด”
มีแก่นแบบ Popperian อยู่จริง แต่ถ้าพูดอย่างแม่นยำกว่านั้นคือ ทฤษฎีทางวิทยาศาสตร์สามารถถูกหักล้างได้จากหลักฐานที่ขัดแย้งกับมันภายใต้เงื่อนไขการทดสอบที่เหมาะสม แต่ในทางปฏิบัติการหักล้างทฤษฎีหนึ่งก็ไม่ได้เป็นเรื่องง่าย เพราะความคลาดเคลื่อนของการวัด สมมติฐานประกอบ และปัจจัยเชิงระเบียบวิธีล้วนเข้ามาเกี่ยวข้อง (Popper) (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
⸻
๖. และนี่ทำให้คำถามของ Stephen Hawking น่าสนใจยิ่งขึ้น
Stephen Hawking ไม่ได้เพียงถามว่า
“จักรวาลเกิดขึ้นอย่างไร?”
แต่จักรวาลวิทยาสมัยใหม่ยังถามว่า
“เราสามารถอธิบายจักรวาลจากข้อมูลที่ผู้สังเกตการณ์ภายในจักรวาลได้รับได้อย่างไร?”
แนวคิดนี้ปรากฏชัดในงานด้าน top-down cosmology และการอภิปราย anthropic reasoning ซึ่ง Hawking และนักจักรวาลวิทยาคนอื่น ๆ พยายามทำความเข้าใจความสัมพันธ์ระหว่าง quantum state ของจักรวาล ประวัติศาสตร์ที่เป็นไปได้ และข้อเท็จจริงที่ว่ามีผู้สังเกตการณ์เกิดขึ้นในประวัติศาสตร์หนึ่งของจักรวาล (Hawking, “Cosmology from the Top Down”) (Cambridge University Press)
ใน quantum cosmology ปัญหานี้ละเอียดขึ้นอีก เพราะถ้าจักรวาลเป็นระบบควอนตัมทั้งหมด เราไม่สามารถวาง “ผู้สังเกตการณ์” ไว้นอกจักรวาลเพื่อวัดมันเหมือนนักทดลองที่ยืนอยู่นอกห้องทดลองได้
ผู้สังเกตการณ์เองเป็นส่วนหนึ่งของ quantum universe
ดังนั้นคำถามจึงเปลี่ยนจาก
“จักรวาลมีสถานะอะไร?”
ไปสู่
“จากสถานะควอนตัมของจักรวาล ประวัติศาสตร์แบบใดที่ผู้สังเกตการณ์สามารถพบว่าตนเองอยู่ภายในนั้น?”
นี่เป็นเหตุผลที่ anthropic reasoning กับ quantum cosmology มีความสัมพันธ์กันอย่างน่าสนใจ เพราะการทำนายของ quantum cosmology ไม่ได้ขึ้นอยู่เพียงกับกฎ แต่ยังขึ้นอยู่กับสถานะควอนตัมของจักรวาลและวิธีที่เรากำหนดคำถามเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ที่เป็นไปได้ของจักรวาล (quantum cosmology และ anthropic reasoning) (Cambridge University Press)
⸻
๗. สิ่งที่ลึกที่สุดจึงไม่ใช่ “มนุษย์เป็นศูนย์กลาง” แต่คือ “ผู้สังเกตการณ์ไม่สามารถอยู่นอกความจริงที่ตนกำลังสังเกต”
นี่คือจุดที่บทสนทนาเรื่องจักรวาลวิทยาเริ่มเข้าใกล้ epistemology อย่างแท้จริง
นักฟิสิกส์ในห้องทดลองสามารถแยก
observer → system
ออกจากกันในระดับหนึ่ง
แต่จักรวาลวิทยามีปัญหาเฉพาะตัว เพราะ
observer ⊂ universe
ผู้สังเกตการณ์เป็นส่วนย่อยของระบบทั้งหมดที่กำลังถูกศึกษา
เราจึงไม่สามารถถามจักรวาลจากตำแหน่งที่อยู่นอกจักรวาลได้
สิ่งที่เรามีคือ ข้อมูลจากภายใน
และข้อมูลนั้นถูกจำกัดโดยข้อเท็จจริงที่ว่าเราต้องสามารถมีอยู่เพื่อรับข้อมูลนั้น
ดังนั้น anthropic reasoning จึงไม่จำเป็นต้องเป็น “มนุษย์นิยม” และไม่จำเป็นต้องเป็น “teleology”
มันสามารถถูกมองเป็น ทฤษฎีเกี่ยวกับข้อจำกัดของข้อมูลที่ผู้สังเกตการณ์ภายในจักรวาลสามารถได้รับ
⸻
๘. ความน่าสนใจของเรื่องนี้จึงอยู่ตรงขอบระหว่าง “ฟิสิกส์” กับ “ปรัชญา”
นี่คือเหตุผลที่ anthropic principle ยังคงเป็นหัวข้อถกเถียง
เพราะด้านหนึ่งมันช่วยให้เราเข้าใจ selection effects และ fine-tuning ได้อย่างลึกซึ้ง
แต่อีกด้านหนึ่ง หาก anthropic reasoning ถูกใช้เป็นคำอธิบายโดยไม่สร้าง prediction ที่แตกต่างจากทฤษฎีอื่น มันก็เสี่ยงที่จะกลายเป็นเพียงการอธิบายย้อนหลัง
กล่าวอย่างง่ายที่สุดคือ
“เราเห็นจักรวาลที่เหมาะกับชีวิต เพราะถ้ามันไม่เหมาะกับชีวิต เราคงไม่อยู่เพื่อเห็นมัน”
ประโยคนี้อาจเป็นจริงเชิงตรรกะ แต่คำถามทางวิทยาศาสตร์ที่ยากกว่าคือ
มันช่วยให้เราทำนายสิ่งที่เรายังไม่รู้ได้หรือไม่?
นี่คือเส้นแบ่งระหว่าง anthropic explanation ในฐานะ selection argument กับ physical theory ที่ให้ predictive power
และนี่เองคือเหตุผลที่สถานะของ anthropic principle ในวิทยาศาสตร์ยังเป็นเรื่องถกเถียง ไม่ใช่เพราะแนวคิดนี้ไร้สาระ แต่เพราะมันอยู่ตรงรอยต่อระหว่าง ฟิสิกส์พื้นฐาน การอนุมานเชิงสถิติ ทฤษฎีความน่าจะเป็น และปรัชญาวิทยาศาสตร์ (ScienceDirect)
⸻
๙. จาก Copernicus ถึง Carter: เราไม่ได้กลับมาเป็นศูนย์กลาง
สิ่งที่น่าขันที่สุดคือ การเกิดขึ้นของ Anthropic Principle ไม่ได้หมายความว่า Copernicus ถูกหักล้าง
ตรงกันข้าม มันอาจเป็นการทำให้ Copernican revolution ละเอียดขึ้นกว่าเดิม
Copernicus บอกว่า
เราไม่ได้อยู่ในตำแหน่งพิเศษของจักรวาล
Carter เตือนว่า
แต่เราไม่สามารถละเลยข้อเท็จจริงว่าเราคือผู้สังเกตการณ์
สองประโยคนี้ไม่ได้ขัดกัน
เราอาจไม่มีตำแหน่งพิเศษในอวกาศเลย แต่ยังมี ตำแหน่งพิเศษในฐานะเงื่อนไขการสังเกต
นี่คือความแตกต่างระหว่าง
spatial centrality
กับ
observational selection
เราไม่จำเป็นต้องอยู่กลางจักรวาลเพื่อให้การมีอยู่ของเรามีผลต่อสิ่งที่เราสามารถรู้เกี่ยวกับจักรวาล
และนี่คือความคิดที่ลึกมาก:
จักรวาลไม่ได้จำเป็นต้องหมุนรอบมนุษย์ แต่ความรู้ของมนุษย์เกี่ยวกับจักรวาลย่อมถูกจำกัดด้วยเงื่อนไขที่ทำให้มนุษย์สามารถเกิดขึ้นมาเพื่อรู้จักจักรวาลนั้นได้
⸻
๑๐. บทสรุป: จาก “จักรวาลมีมนุษย์เป็นศูนย์กลาง” สู่ “มนุษย์เป็นส่วนหนึ่งของเงื่อนไขการรู้จักจักรวาล”
หากอ่านเรื่องนี้อย่างระมัดระวัง เราจะพบว่าใจกลางของ anthropic principle ไม่ใช่ความคิดแบบโบราณว่า
“มนุษย์คือศูนย์กลางของจักรวาล”
แต่เป็นข้อเสนอที่ละเอียดกว่ามากว่า
“ผู้สังเกตการณ์เป็นส่วนหนึ่งของจักรวาลที่กำลังถูกสังเกต และการดำรงอยู่ของผู้สังเกตการณ์จึงเป็นเงื่อนไขหนึ่งที่จำกัดชุดของจักรวาลหรือประวัติศาสตร์ของจักรวาลที่ผู้สังเกตการณ์สามารถพบได้”
จากตรงนี้จึงเกิดคำถามที่ใหญ่กว่าเดิม
หากจักรวาลมีเพียงหนึ่งเดียว เราต้องการกฎพื้นฐานอะไรเพื่ออธิบายว่าทำไมมันจึงมีค่าคงที่เช่นนี้?
หากมีจักรวาลจำนวนมาก เราจะรู้ได้อย่างไรว่าพวกมันมีอยู่จริง?
หากทฤษฎีหนึ่งอธิบายได้ทุกจักรวาล มันยังสามารถถูกหักล้างได้หรือไม่?
และถ้าผู้สังเกตการณ์เป็นส่วนหนึ่งของระบบทั้งหมด เราสามารถมี “มุมมองจากภายนอกจักรวาล” ได้จริงหรือ?
คำถามสุดท้ายนี้ทำให้จักรวาลวิทยาสมัยใหม่กลับมาพบกับปัญหาที่เก่าแก่ที่สุดของปรัชญาอีกครั้ง:
เราไม่ได้เพียงถามว่า “ความจริงคืออะไร?”
แต่ต้องถามเพิ่มว่า
“สิ่งมีชีวิตที่อยู่ภายในความจริงนั้น มีสิทธิ์รู้ความจริงได้มากเพียงใด และเงื่อนไขของการดำรงอยู่ของผู้รู้กำลังคัดเลือกความจริงที่ผู้รู้สามารถเข้าถึงอยู่หรือไม่?”
ตรงนี้เองที่ Brandon Carter, Stephen Hawking, Karl Popper, quantum cosmology และ multiverse มาบรรจบกัน — ไม่ใช่ในฐานะทฤษฎีเดียวกัน แต่ในฐานะปัญหาเดียวกันที่มีหลายชั้น:
กฎของจักรวาล → เงื่อนไขของโครงสร้าง → การเกิดผู้สังเกตการณ์ → การเลือกข้อมูลที่สังเกตได้ → ข้อจำกัดของการทดสอบ → ขอบเขตของสิ่งที่มนุษย์เรียกว่า “ความรู้ทางวิทยาศาสตร์”
และเมื่อมองจากมุมนี้ ประโยคว่า “เราไม่ได้สังเกตสิ่งที่อยู่ตรงหน้าเราอย่างเป็นกลางทั้งหมด” จึงไม่ได้หมายความว่าโลกเป็นภาพลวงตา แต่หมายความว่า การสังเกตทุกครั้งเกิดขึ้นภายใต้เงื่อนไขบางอย่าง และจักรวาลวิทยาคือศาสตร์ที่ต้องเผชิญหน้ากับเงื่อนไขนั้นอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
(Brandon Carter, 1974; Robert Dicke, 1961; J. D. Barrow & F. J. Tipler, The Anthropic Cosmological Principle, 1986; Stephen Hawking, Cosmology from the Top Down; Karl Popper, The Logic of Scientific Discovery; Lee Smolin, Scientific Alternatives to the Anthropic Principle) (Cambridge University Press)
#Siamstr #nostr #cosmology