Nostr Relay primus.nostr1.com/web+nostr:primus.nostr1.com/onyx

https://image.nostr.build/518bd15b63ffe04eedf1012fa9553a536b65d4107599d10d701343ac1e80c9e0.jpg
Bitcoin: The Future of Money?
ตอนที่ 1 : เงินในฐานะ “ความทรงจำของอารยธรรม” — สิ่งที่ Dominic Frisby กำลังพูดโดยที่ไม่ได้พูดออกมาตรง ๆ
เมื่อหนังสือ Bitcoin: The Future of Money? ของ Dominic Frisby ตีพิมพ์ในปี 2014 โลกยังไม่รู้ว่า Bitcoin จะเติบโตเป็นสินทรัพย์มูลค่าหลายล้านล้านดอลลาร์ บริษัทมหาชนจะถือครอง Bitcoin เป็นสินทรัพย์สำรอง หรือรัฐบาลบางประเทศจะยอมรับ Bitcoin เป็นเงินที่ถูกกฎหมาย แต่สิ่งที่ทำให้หนังสือเล่มนี้ยังคงมีคุณค่า ไม่ใช่เพราะผู้เขียนทำนายอนาคตได้แม่นยำ หากเป็นเพราะเขามองเห็นคำถามที่ลึกกว่าราคาและเทคโนโลยี นั่นคือ Bitcoin บังคับให้มนุษย์กลับมาตั้งคำถามว่า “เงินคืออะไร” อีกครั้ง (Dominic Frisby, Bitcoin: The Future of Money?)
คำถามนี้ดูเหมือนง่าย เพราะทุกคนใช้เงินทุกวัน แต่ในความเป็นจริง เงินเป็นหนึ่งในสิ่งที่นักเศรษฐศาสตร์ นักมานุษยวิทยา นักประวัติศาสตร์ และนักปรัชญาเห็นไม่ตรงกันมากที่สุด ในหนังสือ The Ascent of Money นีออล เฟอร์กูสัน (Niall Ferguson) กล่าวว่า ประวัติศาสตร์ของอารยธรรมแทบทั้งหมดสามารถเล่าใหม่ผ่านวิวัฒนาการของเงินและระบบสินเชื่อ เพราะเมื่อใดที่รูปแบบของเงินเปลี่ยน โครงสร้างอำนาจของสังคมก็มักเปลี่ยนตาม (Niall Ferguson, The Ascent of Money)
Frisby จึงไม่ได้เริ่มต้นจากคำอธิบายเรื่องบล็อกเชน แต่เริ่มต้นจากการพาผู้อ่านย้อนกลับไปสำรวจประวัติศาสตร์ของเงิน ตั้งแต่ทองคำ ธนบัตร ธนาคารกลาง จนถึงวิกฤติการเงินปี 2008 เพื่อแสดงให้เห็นว่า Bitcoin ไม่ใช่เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นอย่างโดดเดี่ยว หากเป็นผลลัพธ์ของวิวัฒนาการทางสังคมที่ยาวนานหลายพันปี (Frisby, Bitcoin: The Future of Money?)
อย่างไรก็ตาม หากอ่านหนังสืออย่างละเอียด จะพบว่าแนวคิดที่ลึกที่สุดไม่ได้อยู่ในเรื่องประวัติศาสตร์เหล่านั้น แต่ซ่อนอยู่ในคำถามที่ Frisby ไม่ได้ตอบอย่างตรงไปตรงมา นั่นคือ เงินอาจไม่ใช่ “สิ่งของ” แต่เป็น “ระบบบันทึกความทรงจำของสังคม”
แนวคิดนี้สอดคล้องกับ David Graeber นักมานุษยวิทยาแห่ง London School of Economics ซึ่งเสนอในหนังสือ Debt: The First 5,000 Years ว่า ความเชื่อที่ว่าเงินเกิดขึ้นเพื่อแก้ปัญหาการแลกเปลี่ยนสินค้า (Barter) อาจเป็นเพียง “ตำนาน” ที่นักเศรษฐศาสตร์สร้างขึ้น เพราะหลักฐานทางมานุษยวิทยาจำนวนมากกลับพบว่า สังคมโบราณไม่ได้เริ่มจากการแลกเปลี่ยนสินค้า หากเริ่มจาก “ระบบหนี้” และ “ความทรงจำร่วม” ของชุมชน ผู้คนจดจำว่าใครเคยช่วยใคร ใครเป็นหนี้ใคร และใครมีหน้าที่ตอบแทนใครในอนาคต (David Graeber, Debt: The First 5,000 Years)
กล่าวอีกนัยหนึ่ง ก่อนจะมีเงิน มนุษย์ใช้ “สมอง” เป็นบัญชีแยกประเภท
แต่สมองของมนุษย์มีข้อจำกัด
ในหมู่บ้านที่มีคนเพียงห้าสิบคน ทุกคนสามารถจดจำความสัมพันธ์ระหว่างกันได้ แต่เมื่อสังคมขยายเป็นพัน เป็นหมื่น หรือเป็นล้านคน ความทรงจำของมนุษย์ไม่สามารถรองรับเครือข่ายความสัมพันธ์ขนาดนั้นได้อีกต่อไป ปัญหาที่แท้จริงของอารยธรรมจึงไม่ใช่การขาดแคลนทองคำ หากเป็นการขาดแคลน “ความสามารถในการบันทึกข้อมูล”
หากมองจากมุมนี้ เงินไม่ใช่สิ่งที่สร้างมูลค่า แต่เป็นเทคโนโลยีที่ช่วยให้มนุษย์สามารถ “จดจำ” การแลกเปลี่ยนได้
เหรียญเงินคือความทรงจำ
ธนบัตรคือความทรงจำ
บัญชีธนาคารคือความทรงจำ
และ Blockchain ก็เป็นความทรงจำเช่นเดียวกัน เพียงแต่เป็นความทรงจำที่ไม่ได้เก็บอยู่ในสมองของคน ไม่ได้เก็บอยู่ในห้องนิรภัยของธนาคาร แต่กระจายอยู่ในคอมพิวเตอร์นับหมื่นเครื่องทั่วโลก (Frisby, Bitcoin: The Future of Money?; Andreas M. Antonopoulos, Mastering Bitcoin)
การตีความเช่นนี้ทำให้ Bitcoin ไม่ใช่เพียง “เงินดิจิทัล” แต่เป็นวิวัฒนาการครั้งใหม่ของ “หน่วยความจำของอารยธรรม”
ประเด็นนี้ยิ่งชัดเจนขึ้นเมื่อพิจารณางานของ Yuval Noah Harari ใน Sapiens ฮารารีเสนอว่า สิ่งที่ทำให้มนุษย์สามารถสร้างอารยธรรมได้ ไม่ใช่เพราะมนุษย์แข็งแรงที่สุดหรือฉลาดที่สุด แต่เพราะมนุษย์สามารถสร้าง “เรื่องเล่าร่วม” (Shared Fiction) ที่ทำให้คนแปลกหน้าหลายล้านคนร่วมมือกันได้ ไม่ว่าจะเป็นศาสนา กฎหมาย บริษัท หรือเงิน ล้วนเป็นระบบที่ดำรงอยู่ได้เพราะผู้คนเชื่อร่วมกัน (Yuval Noah Harari, Sapiens)
แต่ Bitcoin เพิ่มองค์ประกอบใหม่เข้าไปในประวัติศาสตร์ของเรื่องเล่าเหล่านี้
มันพยายามทำให้ “ความเชื่อ” พึ่งพา “การตรวจสอบ” มากกว่าการยอมรับอำนาจ
เงินคำสั่ง (Fiat Money) ต้องอาศัยความเชื่อว่าธนาคารกลางจะดำเนินนโยบายอย่างรับผิดชอบ รัฐบาลจะไม่ใช้อำนาจเกินขอบเขต และระบบกฎหมายจะปกป้องสิทธิในทรัพย์สิน แต่ Bitcoin พยายามแทนที่ความเชื่อเหล่านั้นด้วยกฎที่ทุกคนสามารถตรวจสอบได้จากซอร์สโค้ดและบัญชีแยกประเภทสาธารณะ
Frisby ไม่ได้อธิบาย Bitcoin ว่าเป็นระบบที่ “ไม่ต้องอาศัยความไว้วางใจ” หากแต่เสนอโดยนัยว่า Bitcoin ย้ายตำแหน่งของความไว้วางใจ จาก “บุคคล” ไปสู่ “กฎ” จาก “องค์กร” ไปสู่ “โปรโตคอล” และจาก “การตัดสินใจ” ไปสู่ “คณิตศาสตร์” (Frisby, Bitcoin: The Future of Money?)
แนวคิดนี้สอดคล้องกับ Lawrence Lessig ซึ่งเสนอในหนังสือ Code and Other Laws of Cyberspace ว่า ในโลกดิจิทัล โค้ดไม่ได้เป็นเพียงคำสั่งสำหรับคอมพิวเตอร์ แต่ทำหน้าที่เสมือนกฎหมาย เพราะโค้ดกำหนดว่าอะไรทำได้และอะไรทำไม่ได้ เช่นเดียวกับที่กฎหมายกำหนดพฤติกรรมของมนุษย์ในโลกจริง (Lawrence Lessig, Code and Other Laws of Cyberspace)
หากมองผ่านกรอบคิดนี้ Blockchain จึงไม่ใช่ฐานข้อมูลธรรมดา แต่เป็น “รัฐธรรมนูญทางคณิตศาสตร์” ที่ใช้ควบคุมพฤติกรรมของเครือข่ายโดยไม่ต้องอาศัยรัฐบาล
อย่างไรก็ตาม ยังมีประเด็นที่ลึกยิ่งกว่า
Frisby ทำให้ผู้อ่านตั้งคำถามว่า เหตุใดมนุษย์จึงให้คุณค่ากับสิ่งที่ไม่มีตัวตน
คำตอบอาจไม่ได้อยู่ที่ Bitcoin แต่อยู่ที่ธรรมชาติของข้อมูล
Claude Shannon บิดาแห่งทฤษฎีสารสนเทศ เสนอว่า ข้อมูลคือการลดความไม่แน่นอน (Reduction of Uncertainty) ไม่ใช่วัตถุที่จับต้องได้ (Claude Shannon, The Mathematical Theory of Communication)
เมื่อนำแนวคิดนี้มาใช้กับเงิน จะพบว่าเงินทุกชนิดมีหน้าที่ลดความไม่แน่นอนในการแลกเปลี่ยน ผู้ขายไม่จำเป็นต้องรู้จักผู้ซื้อ เพียงเชื่อว่าหน่วยเงินนั้นจะได้รับการยอมรับจากผู้อื่นต่อไป เงินจึงทำหน้าที่เป็น “ข้อมูล” ที่บอกว่ามูลค่าถูกส่งผ่านจากบุคคลหนึ่งไปยังอีกบุคคลหนึ่งแล้ว
Blockchain ทำให้ข้อมูลนี้ไม่เพียงถูกบันทึก แต่ถูกบันทึกในรูปแบบที่การแก้ไขย้อนหลังมีต้นทุนสูงอย่างยิ่ง
ตรงนี้เองที่ Bitcoin แตกต่างจากฐานข้อมูลของธนาคาร
ฐานข้อมูลของธนาคารมี “ผู้ดูแล”
แต่ Blockchain มี “กฎ”
ความแตกต่างนี้อาจดูเป็นเพียงรายละเอียดทางเทคนิค ทว่าหากมองในเชิงประวัติศาสตร์ มันคือการเปลี่ยนผ่านครั้งสำคัญของอารยธรรม เพราะตลอดหลายพันปีที่ผ่านมา การเก็บรักษาความทรงจำของสังคมมักผูกติดกับองค์กร ไม่ว่าจะเป็นวิหาร สำนักพระคลัง ราชสำนัก ธนาคาร หรือรัฐบาล
Bitcoin เป็นหนึ่งในระบบแรกที่พยายามทำให้ “ความทรงจำของเศรษฐกิจ” อยู่รอดได้โดยไม่ต้องมีผู้พิทักษ์
นี่คือประเด็นที่ลึกที่สุดของหนังสือ Bitcoin: The Future of Money? และอาจเป็นเหตุผลที่ Dominic Frisby ไม่ได้เขียนหนังสือเกี่ยวกับเทคโนโลยี แต่กำลังเขียนหนังสือเกี่ยวกับวิวัฒนาการของอารยธรรมผ่านสิ่งที่เรียกว่า “เงิน” เพราะเมื่อเงินเปลี่ยน วิธีที่มนุษย์จดจำอดีต ไว้วางใจปัจจุบัน และวางแผนอนาคตก็เปลี่ยนตามไปด้วย และนั่นอาจเป็นความหมายที่แท้จริงของ Bitcoin ซึ่งไม่ได้เปลี่ยนเพียงระบบการเงิน แต่เปลี่ยนวิธีที่อารยธรรมจัดเก็บความทรงจำของตนเอง (Dominic Frisby, Bitcoin: The Future of Money?; David Graeber, Debt: The First 5,000 Years; Niall Ferguson, The Ascent of Money; Yuval Noah Harari, Sapiens; Lawrence Lessig, Code and Other Laws of Cyberspace; Claude Shannon & Warren Weaver, The Mathematical Theory of Communication).
———
ตอนที่ 2 : Bitcoin ในฐานะ “เครื่องจักรแห่งเวลา” — เหตุใด Dominic Frisby จึงมองว่า Bitcoin เป็นการปฏิวัติที่ลึกกว่าการสร้างเงินดิจิทัล
หากตอนแรกเสนอว่าเงินคือ “ระบบความทรงจำของอารยธรรม” ตอนต่อมาของการอ่าน Bitcoin: The Future of Money? ในเชิงลึก จะพบว่าหนังสือของ Dominic Frisby กำลังชี้ไปยังประเด็นที่ลึกยิ่งกว่า นั่นคือ เงินทุกชนิดไม่เพียงจัดเก็บมูลค่า แต่จัดระเบียบ “เวลา” ของสังคม (Dominic Frisby, Bitcoin: The Future of Money?)
นักเศรษฐศาสตร์ส่วนใหญ่ให้นิยามเงินผ่านสามหน้าที่ คือ สื่อกลางในการแลกเปลี่ยน หน่วยวัดมูลค่า และเครื่องรักษามูลค่า แต่หากย้อนกลับไปยังประวัติศาสตร์ของอารยธรรม จะพบว่าหน้าที่ทั้งสามนี้ล้วนเป็นผลลัพธ์ของหน้าที่พื้นฐานกว่านั้น นั่นคือ การทำให้มนุษย์สามารถ เคลื่อนย้ายคุณค่าจากปัจจุบันไปสู่อนาคต ได้
การเพาะปลูกคือการสละเวลาในวันนี้เพื่อเก็บเกี่ยวในอีกหลายเดือนข้างหน้า
การสร้างบ้านคือการลงทุนแรงงานในปัจจุบันเพื่อความมั่นคงในอนาคต
การศึกษา การวิจัย หรือการสร้างธุรกิจ ล้วนเป็นกิจกรรมที่ต้องอาศัยความเชื่อว่า คุณค่าที่สร้างขึ้นวันนี้จะไม่สูญหายไปก่อนถึงวันที่ได้รับผลตอบแทน
ในความหมายนี้ เงินจึงไม่ใช่เพียง “สิ่งที่ใช้ซื้อของ” แต่เป็น เทคโนโลยีสำหรับการเดินทางข้ามเวลา เพราะมันทำให้แรงงานของเมื่อวานสามารถถูกใช้ในวันพรุ่งนี้ได้ (William N. Goetzmann, Money Changes Everything)
⸻
Dominic Frisby อธิบายประวัติศาสตร์ของเงินตั้งแต่ทองคำ ธนบัตร จนถึงเงิน Fiat เพื่อให้เห็นว่า สิ่งที่ผู้คนเรียกว่า “เงินที่ดี” ไม่ใช่เงินที่ซื้อของได้มากที่สุด แต่คือเงินที่สามารถรักษาความสามารถในการส่งผ่านคุณค่าจากรุ่นหนึ่งไปสู่อีกรุ่นหนึ่งได้ดีที่สุด (Frisby, Bitcoin: The Future of Money?)
ลองจินตนาการถึงช่างไม้คนหนึ่งในศตวรรษที่สิบเก้า เขาสร้างบ้านหนึ่งหลัง ใช้เวลาหลายเดือนจึงได้รับค่าจ้าง หากเงินที่ได้รับสามารถซื้ออาหาร เสื้อผ้า และที่ดินได้ในอีกสิบปีต่อมา แรงงานของเขาก็สามารถเดินทางข้ามเวลาได้สำเร็จ
แต่หากเงินนั้นสูญเสียมูลค่าอย่างรวดเร็ว แรงงานที่เคยใช้เวลาหลายเดือนอาจเหลือคุณค่าเพียงไม่กี่สัปดาห์
สิ่งที่สูญหายจึงไม่ใช่เพียงกำลังซื้อ
แต่คือ เวลาในชีวิตของมนุษย์
ในหนังสือ Time and Money นักเศรษฐศาสตร์ Roger W. Garrison เสนอว่า ระบบการเงินคือกลไกที่ประสาน “เวลา” ระหว่างการออมกับการลงทุน หากกลไกนี้บิดเบี้ยว การตัดสินใจเกี่ยวกับอนาคตของทั้งระบบเศรษฐกิจก็จะบิดเบี้ยวตาม (Roger W. Garrison, Time and Money)
Bitcoin จึงควรถูกทำความเข้าใจในฐานะความพยายามสร้าง “มาตรฐานเวลา” ของระบบการเงิน มากกว่าจะเป็นเพียงมาตรฐานมูลค่า
⸻
ประเด็นนี้เชื่อมโยงกับแนวคิดของนักชีววิทยา Jeremy England ซึ่งเสนอว่า สิ่งมีชีวิตดำรงอยู่ได้เพราะสามารถจัดระเบียบพลังงานและชะลอความไร้ระเบียบ (Entropy) ได้ชั่วคราว (Jeremy England, Every Life Is on Fire)
อารยธรรมก็ไม่ต่างกัน
ทุกครั้งที่มนุษย์ทำงาน พวกเขากำลังเปลี่ยนพลังงาน แรงงาน และเวลาของตนให้กลายเป็นสิ่งที่มีคุณค่า
คำถามคือ คุณค่านั้นจะยังคงอยู่หรือไม่
หากเงินไม่สามารถรักษาคุณค่าได้ เวลาที่ใช้สร้างคุณค่านั้นก็จะค่อย ๆ สลายไป
Frisby จึงไม่ได้มอง Bitcoin ว่าเป็นเพียงระบบการชำระเงิน แต่เป็นกลไกที่พยายามทำให้ เวลาในอดีตไม่ถูกกัดกร่อนโดยการตัดสินใจในปัจจุบัน (Frisby, Bitcoin: The Future of Money?)
⸻
เมื่อพิจารณาประวัติศาสตร์ของเงิน จะพบว่าปัญหาสำคัญที่สุดไม่ใช่การปลอมแปลงเหรียญ แต่คือการที่ผู้มีอำนาจสามารถเปลี่ยนกฎของเวลาได้
จักรวรรดิโรมันลดปริมาณเงินโลหะมีค่าในเหรียญเพื่อสร้างรายได้ให้รัฐ
ราชวงศ์หลายแห่งลดน้ำหนักของเหรียญโดยยังคงมูลค่าหน้าเหรียญไว้
ในศตวรรษที่ยี่สิบ หลายประเทศยุติการแลกธนบัตรเป็นทองคำ และเปลี่ยนเข้าสู่ระบบ Fiat Money
ทุกเหตุการณ์เหล่านี้มีลักษณะร่วมกัน คือ การเปลี่ยนความสัมพันธ์ระหว่างปัจจุบันกับอนาคต
John Kenneth Galbraith เคยกล่าวไว้ว่า ประวัติศาสตร์ของเงินเต็มไปด้วยช่วงเวลาที่ผู้คนเชื่อว่า “ครั้งนี้ต่างออกไป” แต่ท้ายที่สุด การเมืองมักแทรกแซงระบบการเงินเสมอ (John Kenneth Galbraith, Money: Whence It Came, Where It Went)
Frisby จึงเสนอว่า Bitcoin แตกต่างตรงที่กฎของมันไม่เปลี่ยนตามรัฐบาล ชุดกฎเดียวกันใช้กับทุกคน ไม่ว่าผู้ใช้นั้นจะเป็นคนธรรมดา มหาเศรษฐี หรือรัฐ
⸻
ประเด็นที่ลึกที่สุดของเรื่องนี้คือ Bitcoin เปลี่ยนความหมายของคำว่า “ความอดทน”
นักเศรษฐศาสตร์สายออสเตรีย โดยเฉพาะ Eugen Böhm-Bawerk เสนอว่า การสร้างทุนเกิดจากความสามารถของมนุษย์ในการรอคอยผลตอบแทนในอนาคต (Eugen Böhm-Bawerk, Capital and Interest)
ยิ่งสังคมสามารถออมได้มาก
ยิ่งลงทุนในโครงการระยะยาวได้มาก
ยิ่งสร้างอารยธรรมที่ซับซ้อนได้มาก
แต่ความอดทนจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อผู้คนเชื่อว่า สิ่งที่ออมไว้จะไม่สูญเสียคุณค่าอย่างรวดเร็ว
ดังนั้น เงินจึงไม่ได้เพียงสะท้อนวัฒนธรรมของสังคม
แต่สร้างวัฒนธรรมของสังคมด้วย
Frisby พยายามชี้ให้เห็นว่า Bitcoin เป็นระบบที่ออกแบบมาเพื่อให้การเลื่อนการบริโภค (Deferred Consumption) มีความน่าเชื่อถือมากขึ้น เพราะกฎของอุปทานถูกกำหนดไว้ล่วงหน้า ไม่ขึ้นกับคณะกรรมการหรือรัฐบาล (Frisby, Bitcoin: The Future of Money?)
⸻
เมื่อเชื่อมกับงานของ Douglass North ภาพจะยิ่งชัดเจนขึ้น North เสนอว่า สถาบันที่ดีคือสถาบันที่ทำให้มนุษย์สามารถวางแผนระยะยาวได้ เพราะความไม่แน่นอนคือศัตรูของการลงทุน (Douglass North, Institutions, Institutional Change and Economic Performance)
ในมุมนี้ Bitcoin ไม่ได้เป็นเพียงสินทรัพย์
แต่เป็น การทดลองสร้างสถาบันที่ทำงานเหมือนนาฬิกา
ไม่ว่าจะมีสงคราม
วิกฤติเศรษฐกิจ
การเลือกตั้ง
หรือการเปลี่ยนรัฐบาล
เครือข่ายยังคงผลิตบล็อกโดยประมาณทุกสิบนาที
อัตราการออกเหรียญใหม่ยังคงดำเนินตามกฎเดิม
และทุก ๆ 210,000 บล็อก อัตราการออกเหรียญจะลดลงครึ่งหนึ่งโดยไม่มีการลงคะแนนเสียง
นี่คือ “เวลาเชิงโปรโตคอล” (Protocol Time) ซึ่งแตกต่างจาก “เวลาเชิงการเมือง” ที่สามารถเปลี่ยนแปลงได้ตามอำนาจของผู้ปกครอง
⸻
หากมองจากมุมของประวัติศาสตร์อารยธรรม Bitcoin จึงอาจเป็นครั้งแรกที่มนุษย์พยายามแยก “นาฬิกาของเงิน” ออกจาก “นาฬิกาของรัฐ”
ในอดีต การกำหนดจังหวะของระบบการเงินเป็นอำนาจของผู้ปกครอง ไม่ว่าจะเป็นการลดค่าเงิน การผลิตเหรียญใหม่ หรือการเปลี่ยนนโยบายการเงิน
แต่ Bitcoin เสนอว่าสิ่งเหล่านี้ควรถูกกำหนดโดยโปรโตคอลที่ทุกคนรู้ล่วงหน้าและไม่มีใครเปลี่ยนได้ฝ่ายเดียว
Dominic Frisby จึงไม่ได้กำลังเขียนเพียงเรื่องของ Bitcoin หากกำลังตั้งคำถามต่อแนวคิดพื้นฐานของอารยธรรมว่า เวลาในระบบเศรษฐกิจควรเป็นทรัพย์สินของการเมือง หรือควรเป็นกฎสาธารณะที่ไม่มีใครครอบครองได้
หากตอนแรกเราสรุปว่า เงินคือ “ความทรงจำของอารยธรรม” ตอนนี้อาจกล่าวได้ว่า Bitcoin กำลังเสนอให้มนุษย์สร้าง นาฬิกาของอารยธรรม ที่ไม่เดินตามจังหวะของอำนาจ แต่เดินตามจังหวะของกฎทางคณิตศาสตร์ และนั่นคือเหตุผลที่ Frisby มองว่า Bitcoin ไม่ใช่เพียงเทคโนโลยีทางการเงิน หากเป็นการเปลี่ยนความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับ “เวลา” ซึ่งเป็นทรัพยากรที่มีค่าที่สุดของชีวิต (Dominic Frisby, Bitcoin: The Future of Money?; Roger W. Garrison, Time and Money; Douglass North, Institutions, Institutional Change and Economic Performance; John Kenneth Galbraith, Money: Whence It Came, Where It Went; William N. Goetzmann, Money Changes Everything; Eugen Böhm-Bawerk, Capital and Interest).
#Siamstr #nostr #BTC #bitcoin